Sex at Dawn ~ Seksualiteit in de Prehistorie

Sex at Dawn ~  Seksualiteit in de Prehistorie

Zo af en toe besluit ik een boek te lezen waarvan ik het idee heb dat het me tegen de haren in gaat strijken. Vanuit het idee dat het ook wat dat betreft goed kan zijn eens de comfort zone te verlaten van de keuzes die voor de hand liggen. Ik koos daarvoor een boek over seksualiteit in de prehistorie. Maar het streek eigenlijk helemaal niet tegen de haren, ik vond het leerzaam, boeiend en vermakelijk.

In 2010 verscheen het boek van de evolutionair psycholoog Christopher Ryan en zijn echtgenote (arts) Cacilda Jetha: Sex at Dawn, waarmee ze dus bedoelen: seks in de prehistorie. Dat boek heeft heel veel stof op doen waaien omdat ze stellen dat de mens monogamie toen niet kende en verder veel minder agressief was dan wij meestal denken. Ergernis ontstond vooral bij diegenen die de monogamie nu juist bij uitstek als het kronende, universele kenmerk van het mensdom beschouwen. Deels zit die ergernis in de hoek van de religie, maar ook bij psychologen, biologen, sociologen. Er zijn wetenschappers die menen aan schedels van vier miljoen jaar geleden af te kunnen leiden dat de mens bedoeld is om monogaam te leven.

Ryan & Jetha van Sex at Dawn onderbouwen hun hypothese in het kort als volgt. In de 20e eeuw is men in de evolutionaire biologie en psychologie ervan uitgegaan dat de chimpansee de mensaap is die het meest op ons lijkt en op grond daarvan zijn er allerlei hypotheses ontwikkeld over de aard, natuur van de mens. Ryan/Jetha, in navolging van de  belangrijke primatoloog Frans de Waal, menen dat het niet de chimpansee maar de bonobo is die het meest op ons lijkt. De bonobo lijkt uiterlijk erg op de chimpansee, is alleen een stuk kleiner. De verschillen in aard en leefwijze van de bonobo en de chimpansee zijn echter groot. Chimpansees zijn duidelijk agressiever en ze hebben een ander seksleven dan de bonobo’s. Het is boeiend om op YouTube wat te kijken naar die bonobo’s. Er is een prachtige en af en toe ook ontroerende engelstalige documentaire van 50 minuten: Bonobo Ape, Our Closest Relative. 

Chimpansees vechten om vrouwtjes en zijn alleen seksueel actief als de vrouwtjes vruchtbaar zijn. Bonobo’s vechten niet en bedrijven het hele jaar door seks, en zelfs heel erg veel seks. Allereerst is het dus zo dat biologisch vaderschap voor hen kennelijk niet belangrijk is, als iedereen seks heeft met iedereen, weet je natuurlijk niet meer wie de vader is van een jong. Samen met de mens zijn de bonobo’s de enige dieren die seks hebben buiten de vruchtbare periode van de vrouwen/vrouwtjes. Dat heeft als opvallend resultaat dat de bonobo’s veel ontspannener en vrediger samenleven dan de chimps. Heel veel spanningen, conflicten lossen ze op met seks, ze vechten weinig, verwonden elkaar maar zelden en doden elkaar niet. Omwille van de compactheid van deze tekst: ons DNA lijkt wat meer op die van de bonobo dan die van de chimp, en niet onbelangrijk: de bonobo en de mens zijn de enigen die het ‘knuffelhormoon’ oxytocine aan kunnen maken. Dat zorgt voor warmte en een gevoel van band. En blokkeert enigszins iets in het geheugen: als je ruzie met je partner hebt, en je knuffelt of vrijt daarna dan vervaagt waar je boos om was wat in je geheugen.

De bonobo’s kennen – in tegenstelling tot de chimps – een vorm van matriarchaat: de vrouwtjes staan het hoogst in de rangorde. Ik had al vaker gelezen dat er in de oudere menselijke culturen ook matriarchaat bestond. Maar vroeg me dan af: hoe weten we dat dan? Maar nu werd me duidelijk dat er nog steeds culturen zijn in Afrika en Centraal-Azie waar matriarchaat bestaat. Vind je het leuk om daar een indruk van te krijgen, dan kun je naar YouTube gaan. Zoek dan op: PBS The Women’s Kingdom. Je komt dan bij de Mosuo, een volk dat ten noorden van Tibet leeft. Het is een engelstalige documentaire van 20 minuten. Je ziet daar heel tevreden en zelfverzekerde vrouwen. En het is een maatschappij met weinig geweld, misdaad.

Mosuo vrouwen (photo credit: mosuoproject.org)

Mosuo vrouwen (photo credit: mosuoproject.org)

Het idee van Ryan/Jetha is dat de prehistorische mens leefde zoals de bonobo: de groepssamenhang was het belangrijkst. Men deelde als groep alles: voedsel, seks, opvoeding. Biologisch vaderschap was irrelevant.

Als chimps een andere groep chimps tegenkomen ontstaat er heel makkelijk strijd/oorlog. Bonobo’s hebben dat niet, vooral dankzij de vrouwtjes. Die raken snel bevriend met de andere vrouwtjes, en de mannetjes volgen dan hun voorbeeld. Soms trekken ze een week samen op, hebben seks ook met die anderen en gaan dan weer elk hun eigen weg. Ryan en Jetha gaan er vanuit dat mensen in de prehistorie ook zo leefden: veel banden aangaan, weinig strijd, eerder samenwerking met anderen/onbekenden. Ze onderbouwen hun hypotheses uitgebreid, het getuigt van een enorme eruditie, ik vind het werkelijk overtuigend. Er zijn wel echt redenen om ons meer in de bonobo dan in de chimp te herkennen.

Hoe is die omslag dan gekomen, naar patriarchaat en voorkeur voor monogamie? Volgens Ryan/Jetha gaat het ‘mis’ 10.000 jaar geleden als de sedentarisatie begint: akkers, vaste woonplaatsen. Het groepsbelang begint te wijken en plaats te maken voor een gevoel van privébezit: dit is mijn grond, mijn graan, mijn geit, mijn vrouw. Resultaat: veel meer conflicten en strijd. Die ontwikkeling gaat leiden tot het ontstaan van rechtspraak, georganiseerde macht en legers. En zo begint dan ook het recht zich te bemoeien met ons seksuele leven. Er ontstaan wetten die bepalen dat overspel een strafbaar feit is, waarop de doodstraf kan staan.

Ik schreef in het begin iets over boeken die tegen de haren instrijken. Voor ik Sex at Dawn las, had ik het idee dat het een boek zou zijn dat mens-zijn zou reduceren tot voeden en voortplanten. Ik vond het echter ronduit aangename lectuur, ik heb werkelijk gelachen bij het lezen. Het enige wat ik er wel in miste was een vorm van ruimte voor culturele evolutie. Er valt best iets voor te zeggen dat de sedentarisatie niet alleen maar een voortuitgang was. De mens liep ook duidelijk vormen gezondheidsschade op door zo dicht op dieren te gaan leven, met hun mest en hun ziekteverwekkers. Maar de sedentarisatie leverde wel de mogelijkheid op van enorme culturele en technische vooruitgang. Daarover in een volgende blog meer.

Wat kunnen we met de inzichten van dit boek? Het is bepaald niet mijn bedoeling om met deze blog te pleiten voor de afschaffing van de monogamie. Maar ik vind een en ander wel een aanzet tot bezinning. Ik heb de nodige ervaring met relatietherapie en merk hoe mensen op zoek zijn naar een manier om hun relatie vorm te geven, omdat er zoveel veranderd is in ons leven.

Of we het nu leuk vinden of niet, relaties en seksualiteit veranderen. Zeker in de loop van de tweede helft van de 20e eeuw is er enorm veel veranderd. Vrouwen zijn meer en meer gaan werken, hebben dan een eigen inkomen. Het aantal buitenechtelijke affaires van vrouwen is echt toegenomen, alleen al omdat ze meer mensen ontmoeten.

Zelfs al kiezen twee partners bewust voor monogamie, dan is het nog steeds belangrijk om in gesprek te gaan over de vorm van die monogamie: is bijvoorbeeld seks voor de webcam met een derde nu een uitlaatklep waarmee je een monogame relatie kunt redden die seksueel wat ingedut is? Of is het een echte schending van de afspraken over monogamie?

Ik merk ook aan de boeken die gepubliceerd worden dat er erg ‘gezocht’ wordt. Er zijn publicaties over polyamory, het hebben van meerdere liefdesrelaties tegelijk. Er is een boek met de aardige titel: The Ethical Slut. Hoe gaat een ‘ethische slet’ (m/v) om met het hebben van meerdere seksuele relaties? En boeken die zich diep bezinnen op wat de nieuwe richtlijnen, suggesties kunnen zijn die bijdragen aan het goed functioneren van relaties in de 21e eeuw. Een advies uit die sfeer: probeer de grenzen, afbakeningen tussen relatie/seksualiteit/intimiteit/vriendschap wat te veranderen. Geef bijvoorbeeld in je relatie meer aandacht aan het aspect van de vriendschap, en geniet in je vriendschappen meer van elementen van liefde, tederheid, erotiek. Vind ik echt een win-winadvies.

Ryan en Jetha geven ook wel adviezen. Deze vind ik waardevol: het huidige standaardverhaal is vaak toch dat mannen en vrouwen altijd opgesloten zullen zitten in conflicten over seks. Dat wordt ook wel overgeheveld naar relaties tussen partners van hetzelfde geslacht. Het advies van Ryan/Jetha: geloof dit niet, we’re not designed to make each other miserable. Als we de beperkende overtuiging loslaten over chronische problemen rond seks, ontstaat er ruimte.

Zo is deze blog dus bedoeld: een aanzet tot reflectie. Je kunt een reactie achterlaten op de blog, onderaan deze pagina. Ik vind het altijd leuk als mensen reageren, maar wat deze blog betreft wel in het bijzonder. Als je iets wilt delen, lees ik het graag. Wil je iets overleggen met me over de mogelijkheid van relatiebegeleiding, neem dan even contact met op, zie daarvoor de contactpagina.

Mark Hoos, 29 augustus 2014

BONOBO (photo credit: http://www2.unine.ch)

BONOBO (photo credit: emilie genty, http://www2.unine.ch)

Gebruikte Literatuur:

Ryan, Christopher & Jetha, Cacilda (2010) Sex at Dawn. How We Mate, Why We Stray, and What It Means for Modern Relationships (New York, Harper Perennial)

4 Reacties op Sex at Dawn ~ Seksualiteit in de Prehistorie

  • anneke dj

    de tekst die je ons geeft welke (grotendeels) aan het behandelde boek is ontleend vind ik feitelijk erg ‘gewoon’, in de zin van: vanzelfsprekend; natuurlijk is het zo!
    in de praktijk heb ik mijzelf helaas niet aan deze ‘natuurlijke’ en ‘vanzelfsprekende’ richtlijnen voor eigen gedrag weten te houden, opgevoed als ik was binnen vrij stringente opvattingen van ‘juist gedrag’ waarbij veel werd uitgesloten…
    Hoe deze beschreven veel soepelere maar daarom niet minder moreel acceptabelere richtlijnen voor omgaan met anderen, en het ruimer accepteren van andermans gedrag aan jongeren over te dragen zijn lijkt me nog best een klus. Maar..onze omgang met anderen zou dan zoveel meer ontspannen, zoveel respectvoller ook kunnen zijn mits e.e.a. goed verstaan wordt..

  • Paul F.

    Boeiend, dank je!

  • Willem

    Aangezien de mens van nature een seksueel wezen Is speelt de ethiek dan wel het milieu waar wij vandaan komen een essentiële rol. Wat voor cultuur zoals het Mosuo volk hanteert versus de nieuwe hype uit Australië negotiated infidelity. Blijft intrigeren maar niets uit het oude Rome is ons ook vreemd…;-)

  • MarkHoos
    MarkHoos

    Dank je voor je reactie, Willem. En ja, we zijn door een heel traject gegaan, waardoor culturele, ethische waarden een stevige greep hebben gekregen op onze seksualiteit. En daarbij natuurlijk nog, in de loop der eeuwen, allerlei juridische bemoeienis met ons seksleven. De term negotiated infidelity was me nieuw, dank je. Maar ik had al wel door dat er sinds een jaar of vijftien een flinke stroom aan boeken op gang is gekomen over’polyamory’, het hebben intieme, seksuele relaties met meerdere partners. In dat opzicht is er wel echt meer keuzevrijheid gekomen voor ons. Groeten, Mark

Laat een reactie achter

Uw e-mailadres wordt niet weergegeven. Verplichte velden worden middels * weergegeven