Midnight Express Mozart: Maria Yudina & Stalin

Midnight Express Mozart: Maria Yudina & Stalin

Gisterenavond zocht ik iets van Schubert op YouTube. Als je een filmpje opent, komen er ook suggesties voor andere dingen om te beluisteren. En zo verscheen onverwacht de Russische pianiste Maria Yudina (1899-1970). Die ik vooral kende in verband met een spannend verhaal over een Mozart-opname die ze ooit voor Stalin heeft gemaakt. Daarover zometeen meer!

Maria Yudina kwam uit een joodse familie, maar trad toe tot de Russisch-Orthodoxe Kerk en werd een diepgelovige christen. In de Stalinistische Sovjet-periode was er echt moed voor nodig om openlijk te getuigen van geloof, want veel christenen werden verbannen naar Goelag-kampen. Maar ze was onverschrokken en droeg op haar borst een ketting met een groot kruis, ook als ze optrad. Ze had een sterke neiging tot ascetisme, was wars van iedere vorm van luxe en gaf eigenlijk alles wat ze verdiende aan de armen of aan de kerk. Dat ze een moedige vrouw was, blijkt uit het gegeven dat ze openlijk kritiek leverde op het regime en bij haar optredens gedichten voordroeg van verboden dichters. Op zich al bijzonder genoeg, maar daarbij kwam dat ze als pianiste uitzonderlijk getalenteerd was. Iets in haar uitstraling en haar spel dwong kennelijk zoveel respect af dat ze – relatief – ongemoeid werd gelaten. Het was ook echt een intelligente vrouw, ze wordt gezien als een van de belangrijkste christelijke denkers van de Russische 20e eeuw, en ze was ook bevriend met belangrijke filosofen, schrijvers, kunstenaars. Ze was een dermate inspirerende vrouw dat er na haar dood een soort heiligencultus ontstaan schijnt te zijn, nog steeds gaan mensen als een soort pelgrimage naar haar graf om daar te bidden.

De componist Shostakovich was een groot bewonderaar van haar. Ik citeer iets uit een Engelse vertaling van zijn biografie: Yudina played Liszt like no one else . . . She played energetically and forcefully . . . She had powerful and rather masculine hands with long, sturdy fingers. She held them in a unique way so that they resembled an eagle’s claws . . . Shostakovich meldt ook licht spottend – Maria en hij waren zeer goede vrienden – dat hij het idee had dat Yudina heel haar leven in dezelfde lange zwarte jurk gelopen heeft. Waaronder ze – op wat latere leeftijd – tennisschoenen droeg. Eenvoud is het kenmerk van het ware, zullen we maar denken!

Nu naar het hoofdonderwerp van deze blog: ook Stalin bewonderde haar zeer, zij was zijn lievelingspianiste. Stalin, die naar schatting tussen de 4 en 10 miljoen doden op zijn geweten heeft, was een groot liefhebber van klassieke muziek. Dan had hij in ieder geval toch één positieve eigenschap. Hij luisterde veel naar de radio en zo hoorde hij op een gegeven moment Mozart’s pianoconcert nr. 23. Hij belt dan naar de commissie van de radio-omroep en vraagt of er een grammofoonplaat is van dat concert, gespeeld door Maria Yudina. Zo’n opname was er niet, het was een live-uitzending die Stalin gehoord had, maar iedereen in de Sovjet-Unie wist dat ‘nee’ zeggen waar Stalin ‘ja’ wil horen, zonder meer je dood kon betekenen. Er wordt dus een ‘ja’ uitgesproken en Stalin zegt dat ze die plaat naar zijn buitenverblijf moeten sturen. Wilde paniek natuurlijk bij de radio! En ze zetten alles op alles, die nacht moet er een opname komen van het concert, met Maria Yudina! Maria wordt gevraagd, er wordt een dirigent gezocht, een klein orkest geformeerd en een opnameteam geregeld. De doodsangst is echter zo groot dat de dirigent nauwelijks kan denken en dirigeren. Met spoed wordt er een tweede dirigent opgetrommeld, maar ook die beeft van angst, het orkest raakt in de war en er kan geen Mozart opbloeien. Nogmaals wordt er een dirigent geronseld, en waarachtig deze man – Sergei Gorchakov – lukt het wel om samen met Maria de opname net voor de dageraad af te ronden. Van die opnamematrix wordt één exemplaar geperst, en  – enorme opluchting – de plaat kan naar Stalin verzonden worden.

Die is verrukt van de opname. De overlevering luidt dat hij in tranen is uitgebarsten bij het horen van haar eerste inzet. Hij besluit Maria Yudina een exorbitante gift in geld te schenken, namelijk 20.000 roebel! Hij stuurt haar dat bedrag in een envelop. Ze schrijft hem terug, bedankt hem, maar zegt ook dat ze zal bidden voor de vergeving van zijn zonden en dat ze het geld aan de kerk geschonken heeft. Daaruit blijkt maar weer dat zij werkelijk een onverschrokken vrouw was, zoiets aan Stalin schrijven betekent eigenlijk je eigen doodsoordeel vellen. Stalin was ook zeker in zijn wiek geschoten, maar zijn respect voor haar was zo groot dat hij haar niet heeft laten elimineren.

Stalin is die grammofoonplaat blijven koesteren, als hij in 1953 dood in bed wordt gevonden, ligt op de grammofoon die hij ooit als geschenk van Churchill gekregen had, die plaat van Maria Yudina. Dat was dus het laatste wat hij voor zijn dood beluisterd heeft.

Nu het glorieuze nieuws! Die opnamematrix blijkt bewaard gebleven te zijn en we kunnen nu, ‘gewoon’ op YouTube, beluisteren wat er in die nacht in 1943 opgenomen is. Ik klikte die link open, verwachtte een slechte opname en een wat lijzig tempo. Het laatste bleek absoluut niet waar te zijn, er wordt wel echt een vitale Mozart ingezet. En de opname valt eigenlijk ook wel mee, de pianotoon jankt af en toe een beetje, de orkestklank ook. Er valt ook muzikaal best wat op aan te merken – logisch, in de haast van de opname – maar het stoort mij allemaal niet. Ik geniet vooral van het wonder! Dat ik in gedachten toch aanwezig kan zijn bij die enorm beladen opnamenacht in 1943. Wel echt een voorbeeld van een constellatie waarbij muziek veel meer is dan alleen muziek.

Hier komt de YouTube-link naar de Stalin-opname:

Mark, Hemelvaartsdag, 29 mei 2014

 

 

Laat een reactie achter

Uw e-mailadres wordt niet weergegeven. Verplichte velden worden middels * weergegeven