Liegen & Bedriegen

Liegen & Bedriegen

Een boeiend onderwerp! We doen het namelijk allemaal, zonder uitzondering. Dat betekent zeker niet vanzelfsprekend dat we dus oneerlijk, onoprecht of doortrapt zijn. We zijn met ons liegen en bedriegen, misleiden geworteld in een lang evolutionair proces. Er wordt in de natuur heel veel ‘gelogen’ in de zin van misleiding, zowel door planten als door dieren. Schutkleuren, lokgeuren, je voordoen als een ander dier, enzovoorts. In zekere zin liggen onze deodorant, make-up, kleding ook in die sfeer. We doen ons anders voor dan onze ‘natuurlijke’ staat is. Ik schrijf deze blog deels aan de hand van het boek Why We Lie, van David Livingstone Smith.

Het is in de ontwikkeling van een kind echt een stap, de eerste leugentjes, vaak wat onbeholpen omdat de logica nog niet klopt. Ik las ergens het voorbeeld van een jongetje dat ontdekt had dat hij soms onder ongewenste dingen uit kon komen door te zeggen dat hij te moe was. Maar dat probeerde hij listigerwijze ook in te zetten als zijn ouders zeiden dat hij naar bed moest: ‘nee, ik ben te moe’. Daar klopt de logica dus nog niet, maar zo rond een jaar of vier kunnen kinderen vaak al een plausibel leugentje neerzetten. Kunnen we daaruit afleiden dat de mens van nature oneerlijk is? Nee, vind ik. Kinderen leven nog in een wereld waar fantasie en werkelijkheid door elkaar lopen. Bovendien zitten er in de opvoeding ook al elementen waarbij we kinderen aanleren niet helemaal oprecht te zijn. Ze moeten tegen iemand zeggen dat ze ergens spijt van hebben, terwijl ze dat niet als zodanig ervaren, ze moeten bedanken voor kadootjes waar ze niet blij mee zijn, we leren onze kinderen om uit te spreken dat iets lekker of gezellig was, ook al was het dat niet. Daar hebben we op zich best wel goede redenen voor, maar het is ook goed als we inzien hoe vroeg we kinderen al het relatieve belang van de waarheid aanleren.

Op latere leeftijd begint een en ander een rol te spelen in ons levensonderhoud. Bij sommigen speelt liegen, bedriegen, misleiden een zekere rol in hun beroep. We kunnen aan echte criminelen denken, maar op een wat glijdender schaal ook aan – in willekeurige volgorde – spionnen, diplomaten, reclamemakers, politici, advocaten, mensen in een religieus ambt, prostituees, politieagenten in burger, acteurs, mensen die werkzaam zijn op directieniveau van de farmaceutische industrie of de voedselindustrie, sporters die doping gebruiken, kunstenaars, enzovoorts. Misleiding tiert welig in ons beroepsleven.

Waarom liegen en misleiden we? Omdat we daar belang bij hebben. Die belangen kunnen liggen op het gebied van macht, geld, relaties. Het kan ook liggen op het gebied van wat het Engels noemt image management, we willen graag een bepaald beeld van onszelf neerzetten. En verder speelt liegen, misleiden op een kleinere schaal een rol in onze dagelijkse gesprekken, we vinden het als mensen vaak leuk om de waarheid wat te manipuleren om kleur aan een verhaal te geven. Wat we ‘roddels’ noemen, draagt bij aan het plezier en de kleur van contacten met gesprekspartners met wie we een band hebben.

Er zijn tal van filosofische boeken waar diep ingegaan wordt op wat liegen en bedriegen is. In een blog is geen ruimte voor allerlei nuances. Maar onder echt liegen versta ik vooral: het bewust een onwaarheid spreken, terwijl je weet dat de ander echt de waarheid wil horen. Dat lijkt best wel een solide definitie, maar het gevoelige punt ervan ligt in het woord ‘waarheid’. Want wat ‘waarheid’ is, is al heel lang een zoektocht, vooral ook in de filosofie. Dat is namelijk nog heel niet zo simpel.

Veel mensen kennen eigenlijk maar één waarheidsmodel. Dat is het model dat de filosofie het correspondentiemodel noemt. Met correspondentie wordt dan overeenstemming bedoeld. Simpel voorbeeld: als ik zeg: ‘het regent’ en er vallen druppels water uit de wolken, dan komt mijn uitspraak overeen met de werkelijkheid die we waar kunnen nemen en is het dus ‘waarheid’. Dat correspondentiemodel begint al een beetje te wankelen als er een waardeoordeel in komt, zoals in: ‘wat een rotweer!’. Maar er zijn ook heel andere manieren waarop iets waar kan zijn. Bijvoorbeeld omdat een uitspraak in een bepaald systeem past: een walvis is geen vis maar een zoogdier, omdat we dat om bepaalde redenen zo gedefinieerd hebben. Die walvis heeft daar geen probleem mee, maar als we een mens op grond een combinatie van gedrag, symptomen die we afgesproken hebben, bestempelen als lijdend aan een persoonlijkheidsstoornis, is dat dan ‘de waarheid’?

Voor sommigen is iets ‘waar’ als het overduidelijk werkt, of omdat we het onszelf zo vaak verteld hebben dat we het zijn gaan geloven. Belangrijk nog in het verband van deze blog is het verschil tussen wat ik noem statische en dynamische waarheden. Een statische waarheid: mijn lichaam is sterfelijk. Een dynamisch waarheid: ik ben een oprecht mens. Ik ben het denk ik wel in meerdere opzichten, maar het is een waarheid die ik ‘in leven moet houden’. Er zijn nog veel meer modellen, maar die laten we maar rusten voor nu. Belangrijk, we wisten het eigenlijk allemaal al, wat waarheid is, is helemaal niet zo simpel en duidelijk. We zien het ook in de wetenschap: wat op een bepaald moment bewezen en dus waar is, kan al heel snel ‘bewezen’ achterhaald en misleidend zijn.

Verder kennen we allemaal het gegeven van halve waarheden, of hele waarheden die toch misleidend zijn. Op het ogenblik is er op de televisie een reclame voor een wasmiddel die het product aanprijst als het hoogst scorende A-merk in een test van de Consumentenbond. Dat is op grond van het correspondentiemodel helemaal waar. Er zit echter de suggestie in dat dat wasmiddel dus de beste keuze is, en dat is nu weer niet waar. Er kwam namelijk uit die test een wasmiddel naar voren van een onbekender merk, dat betere wasprestaties leverde en duidelijk goedkoper was. Wat ‘waar’ is, kan dus toch op een bepaalde manier echt misleidend zijn.

Hoe groot onze affiniteit en fascinatie is met liegen en bedriegen, blijkt uit een blik op de wereldliteratuur. Liegen en bedriegen neemt daar een essentiele plaats in. De hele handeling van de Bijbel komt op gang door het bedrog van de slang in het paradijs. Denk verder aan sprookjes met misleidende boze wolven en stiefmoeders, aan listigheid bij het oorlog voeren, zoals het Paard van Troje, aan alle grote liefdesverhalen waarin een liefde verborgen moet blijven: Tristan en Isolde, Anna Karenina, Madame Bovary, de toneelwerken van Shakespeare waar in verband met macht en jaloezie veel misleid en gelogen wordt: King Lear, Julius Caesar, Othello. De opera’s van Mozart hebben ook een hoog gehalte aan misleiding, zoals Don Giovanni en Così fan tutte. Kennelijk spreekt ons daar iets in aan! Waarschijnlijk meer in het bedriegen dan in het bedrogen worden.

Het lijkt in het voorgaande of we vooral anderen voorliegen en misleiden. Dat is zeker niet het geval. Mensen kunnen zichzelf ook voorliegen en misleiden. Omdat ze daar rust of hoop in vinden, omdat ze iets niet onder ogen willen zien. Een van de ‘succesvolste’ manieren om overtuigend te liegen tegen anderen, is eerst jezelf te overtuigen dat het waar is, en te vergeten dat het onwaar is. Dat maakt het een stuk makkelijker om geloofwaardig over te komen. Dan hebben we nog zoiets als onbewust onwaarheid spreken, zowel tegen onszelf als tegen anderen. Soms komen onwaarheden uit het onderbewustzijn, zonder dat we doorhebben dat ze onwaar zijn.

Ik betrek het onderwerp nog even op mijn praktijk. Daar wordt natuurlijk ook gelogen en bedrogen, door mij en mijn cliënten. Ook bij mij spelen vanzelfsprekend af en toe vormen van image management, een behoefte om sommige aspecten van mezelf wat te camoufleren en andere naar voren te halen. Dat speelt ook bij clienten, die heel veel verschillende redenen kunnen hebben om deelwaarheden, wenswaarheden en soms ook echt onwaarheden te vertellen. Ik noem wat van die redenen: ze schamen zich ergens voor, vinden het lastig nog om me helemaal te vertrouwen, zijn bang voor een oordeel, hebben slechte herinneringen aan vernederende, kleinerende ervaringen in verband met waarheid spreken, hebben een intern conflict waardoor er meerdere waarheden zijn, of zijn ze bang dat ze iets onmiddellijk moeten veranderen.

Ik houd mensen voor dat ze ik ze vaak makkelijker kan helpen als ze zo open mogelijk zijn. En als ik merk dat ik verschillende signalen krijg en die niet goed aan elkaar kan knopen, dan vraag ik daarnaar. Ik probeer ook wel iets van ruimte te creëren om open te zijn door zelf  ‘transparant’ te zijn, eerlijk te zijn op de momenten dat ik even in de war raak, of afgedwaald was, of door te vertellen over ervaringen uit mijn eigen leven waar ik zelf eigenlijk ook niet helemaal goed mee om weet te gaan.

Sommigen die zich echt verdiept hebben in liegen en eerlijk zijn, ik denk aan psychologen, sociologen, filosofen, theologen, zitten op de lijn van het benadrukken van het belang van zo groot mogelijke eerlijkheid. Ik zie het belang daar wel van in, maar het is niet helemaal mijn allerhoogste prioriteit. Misleiding geeft duidelijk een vorm van charme ook aan het bestaan. Wellicht zit er wel echt waarheid toch in de uitspraak dat de wereld bedrogen wil worden. En dan zou het hardvochtig zijn als we daar niet af en toe een beetje aan meewerken!

Mark Hoos, 30 augustus 2014

Gebruikte Literatuur:

Livingstone Smith, David (2007) Why We Lie. The Evolutionary Roots of Deception and the Unconscious Mind  (New York, St. Martin’s Griffin)

 

Laat een reactie achter

Uw e-mailadres wordt niet weergegeven. Verplichte velden worden middels * weergegeven