Islamitisch-Christelijke Beschaving

Islamitisch-Christelijke Beschaving

islamitisch-christelijke beschaving

Islamitisch-Christelijke Beschaving, een Pleidooi

Ik schrijf deze blog in de week na de ophef over de vraag van Geert Wilders aan zijn gehoor in Den Haag of ze meer of minder Marokkanen wilden (19.03.14).

Weinig verheffend – vond ik – maar ik laat Geert Wilders verder voor wie hij is. Een aantal andere PVV-ers stond niet achter zijn uitspraken, omdat het bij deze uitspraak niet meer over de islam ging, maar over een bevolkingsgroep, de Marokkanen. Ik probeer in deze blog kort een ander perspectief aan te reiken om ook de islam meer als onderdeel te gaan zien van de westerse of de christelijke cultuur.

De mythe van de Drie Zuilen

Pim Fortuyn sprak nogal eens over ‘de drie zuilen van de westerse beschaving’. Daarmee bedoelde hij drie tradities die vormend geweest zijn, te weten de joodse, de christelijke en de humanistische. Met het laatste wordt het erfgoed bedoeld van de  Grieks-Romeinse wereld en die van het later humanisme, Erasmus en de Verlichting. Wel een voornaam beeld, drie zuilen waar onze beschaving op rust. Toen ik daar voor het eerst over hoorde, vond ik dat ook zonder meer overtuigend. Later ontdekte ik – met dank aan dr. Theo Salemink – dat het duidelijk een ‘construct’ is of een ‘mythe’. Ik bedoel daarmee dat het heel lang bepaald niet vanzelfsprekend was dat die drie zuilen samen één beschaving zouden gaan dragen. De relatie tussen jodendom en christendom is heel vaak problematisch geweest, al vanaf kort na het ontstaan van het christendom. De relatie tussen de niet-christelijke antieke wereld en het christendom was ook niet direct positief, denk aan de christenvervolging in het Romeinse Rijk. En ook tussen het latere humanisme en het christendom boterde het zeker niet vanzelfsprekend. De kerk had moeite met Erasmus, een aantal filosofen van de Verlichting had serieuze kritiek op de kerk. Kortom, als we terug zouden gaan in de tijd en dan bezien hoe groot de kans was dat die drie zuilen samen harmonieus één beschaving zouden gaan dragen, had die kans waarschijnlijk echt klein geleken. Het construct van de drie zuilen dateert van de tweede helft van de 20e eeuw. De Europese beschaving schaamt zich onder andere over wat de joden aangedaan was in de Tweede Wereldoorlog en begint dan te zoeken naar wat jodendom en christendom verbindt. Van belang is dus dat het hier gaat om een bewuste poging om het gemeenschappelijke in te zien, met als doel de relatie te verbeteren en samen te werken. Ook al gaat het dan in zekere zin om een mythe, als die helpt om spanningen tussen culturen of religies te verminderen, is het duidelijke een mythe van grote waarde!

De Islam als vierde zuil

Richard Bulliet, hoogleraar geschiedenis aan de universiteit van Columbia, rook in zijn appartement in Manhattan de brandlucht van de aanslag van 09-11 in New York. Hij bemerkte toen echt een impuls om iets te doen en schreef een boek: The Case for Islamo-Christian Civilization. In het voorwoord schrijft hij:

Despite the enmity that has often divided them, Islam and the West have common roots and share much of their history. Their confrontation today arises not from essential differences, but from a long and willful determination to deny their kinship

Hij verwijst naar (wijlen) Samuel Huntington, hoogleraar politicologie aan de universiteit van Harvard, en diens concept van botsende beschavingen (Clash of Civilizations). Huntington ging er vanuit dat beschavingen botsen en dat botsingen tussen religies belangrijker gaan worden dan de vroegere botsingen tussen staten. Daarbij contrasteert hij een nogal geïdealiseerde versie van de westerse maatschappij (democratie, vrijheid, mensenrechten) met onder andere de islamitische beschaving die hij in essentie als militair ziet, en moeilijk of niet verenigbaar met liberalisme en wetenschap. Het droevige aan zo’n concept is dat als je dat serieus neemt, je beschavingen die dan voorbestemd zijn om te gaan botsen, moeilijk samen naar een gemeenschappelijk toekomst kunt gaan laten kijken.

Ooit waren er enorme spanningen tussen katholieken en protestanten, naarmate men meer het gemeenschappelijke is gaan inzien, zijn die duidelijk verminderd. De filosoof Nietzsche liet zich in zijn werk de Antichrist nog laatdunkend uit over het concept joods-christelijk, maar steeds meer is het beeld van een joods-christelijke beschaving een synoniem geworden voor de westerse beschaving. Naar de mening van Richard Bulliet – en naar de mijne – is het net zo goed mogelijk voor het westen en de islam om het gemeenschappelijke te gaan inzien en  naar elkaar toe te groeien. En kan er dus aan de drie zuilen van de westerse beschaving heel goed een vierde toegevoegd worden. Vanuit Nederland lijkt de islamitische wereld ver weg, maar in Zuid-Europa was de wederzijdse beïnvloeding enorm. Daar had men ook het praktische inzicht dat men elkaar nodig had. In de tijden dat er oorlog was tussen de aartsvijanden Venetië en het Osmaans-Turkse Rijk liepen de handelscontacten gewoon door en lieten de oorlogsschepen de koopvaardijschepen van de vijand ongemoeid.

Dat wil niet zeggen dat elkaar vinden een makkelijk proces is. Er is een lange geschiedenis van strijd, vijandschap en diepgaand verschil van visie tussen die twee culturen. Aan de andere kant is er ook veel waardevols uitgewisseld, zijn er tijden geweest dat christenen en moslims relatief vredig samenleefden binnen een natie. We kunnen denken aan het Moorse Spanje, of aan het Osmaans-Turkse Rijk.

Bulliet eindigt zijn eerste hoofdstuk met de stelling (in mijn vertaling):

Als we naar het geheel kijken, en in historisch perspectief, heeft de islamitisch-christelijke wereld veel meer wat de twee verenigt, dan wat ze uit elkaar drijft. Het verleden en de toekomst van het Westen kunnen niet begrepen worden zonder waardering voor de verwantschapsrelatie die het Westen veertien eeuwen met de islam gehad heeft. Hetzelfde geldt voor de islamitische wereld.

Het kijken naar het gemeenschappelijke en elkaar bewust proberen te vinden, is zeker niet alleen de taak van  de wetenschap en de politiek, maar ook van de burgers van een multiculturele maatschappij.

Mark Hoos, 24 maart 2014

Gebruikte Literatuur:

Bulliet, Richard W. (2004) The Case for Islamo-Christian Civilization (New York, Columbia University Press)

 

Laat een reactie achter

Uw e-mailadres wordt niet weergegeven. Verplichte velden worden middels * weergegeven