Evolutie!

De mens als evoluerend wezen

evolutieIn de spiritualiteit van de laatste jaren komt er steeds meer aandacht voor het gegeven dat wij mensen evoluerende wezens zijn. Evolutie is niet iets van vooral het dierenrijk, wij mensen evolueren ook voortdurend, zowel lichamelijk als geestelijk. De ontwikkeling van het menselijk bewustzijn vind ik een fascinerend fenomeen. Met menselijk bewustzijn bedoel ik hier nu vooral een vorm van bewustzijn die ons onderscheidt van dieren. Het is nog niet zo heel makkelijk om het onderscheid tussen mens en dier scherp in beeld te krijgen. Heel veel van wat wij als mensen doen en ervaren, vinden we ook terug in het dierenrijk. Dieren bouwen ook woningen, zoeken voedsel, gaan relaties aan en stichten gezinnen, hebben samen plezier of maken ruzie, gebruiken instrumenten, hebben wonderlijke vormen van lange-afstandscommunicatie etc.

Wat dieren niet lijken te hebben is historisch besef, ze denken niet na over hun voorouders of aan de generaties die na hun dood gaan komen. Maar het belangrijkste onderscheid is het gegeven dat mensen iets van zichzelf kunnen vinden, ik bedoel ‘zelfreflectie’. Een wonderlijk spel tussen verschillende ikken. ‘Ik’ kan iets vinden van ‘ik’. Bijvoorbeeld: ‘ik vind het echt  stoer van mezelf dat ik nu…’ of: ‘ik vind het jammer dat ik niet wat meer….’ Belangrijker, we kunnen dan nieuwe keuzes gaan maken op grond van onze reflectie. En nog belangrijker, we kunnen die keuzes gaan concretiseren.

Andere  voorbeelden van reflectie: ‘ik eet niet dit stuk taart op, omdat ik af wil vallen’. Of: ‘ik eet minder zout, omdat…’ En verder ook reflectie als: ‘ik uit mijn woede nu niet, omdat het me niet helpt bij wat ik wil bereiken’. Daarin zijn we echt anders dan dieren, wij kunnen een keuze maken die tegen onze impulsen ingaat, omdat we een overstijgend belang inzien. Dieren kunnen dat misschien wel enigszins, maar bij lange na niet in de mate waarin wij mensen dat kunnen.

Dat levert ons een groot voordeel op. In het dierenrijk gaat evolutie vaak langzaam, van de ene generatie op de andere. Bij mensen kan dat veel sneller gaan door reflectie en nieuwe keuzes. Een mens kan vanuit een lange familiehistorie van zware lichamelijke arbeid en armoede zich in een paar decennia ontwikkelen tot een hoogopgeleide en welgestelde burger. Het gezegde ‘wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit een kwartje meer’ gaat niet meer op in deze tijd. Wie de strekking van dat gezegde nog wel als waarheid aanneemt, heeft in zekere zin een belemmerend en wat achterhaald programma in zijn of haar brein draaien.

Het gaat in dit verband natuurlijk niet alleen om de evolutie van een individu, maar ook om de evolutie van de cultuur. Op de evolutie van de cultuur kom ik zo nog even terug.

Belemmerende programma’s in ons brein

Wat kunnen we verder met inzicht in evoluerend bewustzijn? Het is denk ik goed om te beseffen dat ons brein in zekere zin met verouderde software functioneert. Sommige programma’s in ons brein draaien alsof we nog in de oertijd leven en dienen ons niet echt meer. En dus zullen we af en toe tegen onze impulsen in moeten gaan als we dingen anders willen. Allereerst draait er bij veel mensen nog een programma dat er in wezen maar heel weinig verandert en dat zelf veranderen erg moeilijk is. Tienduizenden jaren hebben mensen daadwerkelijk ervaren dat het leven in grote lijnen hetzelfde bleef, de leefomgeving veranderde weinig en de manier van leven ook. Daar is natuurlijk bij uitstek in de 20e eeuw een kentering in gekomen. De wereld veranderde in een snel tempo, en zeker de laatste decennia veranderen mensen als individu ook steeds sneller. Het kan dus behulpzaam zijn om in te zien dat verandering veel meer een onderdeel van het leven is geworden dan vroeger.

In de oertijd was het zinvol om gewoon al het voedsel op te eten dat voorhanden was, omdat je niet wist wanneer het volgende voedsel beschikbaar zou zijn. Dat was toen handig in verband met overleven, nu levert stelselmatig meer eten dan je direct nodig hebt juist geen bijdrage aan het overleven. Maar het belangrijkste belemmerende oude programma heeft te maken met het gegeven dat het leven in de oertijd veel gevaarlijker was dan nu. Regelmatig was de mens in die tijd echt in levensgevaar. Nog steeds zijn we erg op gevaar gespitst, veel meer dan goed voor ons is. Dat zorgt ervoor dat we erg veel stresshormonen door ons lichaam jagen, wat onze gezondheid heel duidelijk eerder schaadt dan dat het bijdraagt aan overleven. Het kan ook maken dat we soms zo risicomijdend zijn dat het leven nogal kleurloos kan worden.

Culturele evolutie

Een andere factor die het menselijk bewustzijn onderscheidt van dat van dieren is dat we als mens in staat zijn gebleken ons bewustzijn te laten evolueren op een manier die deels onafhankelijk is van de ontwikkeling van ons brein. Natuurlijk heeft ons brein – net als dat van apen – zich de laatste 10.000 jaar ontwikkeld, maar dat zou een schamele verklaring zijn voor de enorme ontwikkeling die het menselijk bewustzijn doorgemaakt heeft. Een van de redenen voor die bijzondere ontwikkeling is dat wij, anders dan dieren, ook echt onze cultuur kunnen laten evolueren. Een voorbeeld is de ontwikkeling van het bewustzijn van verbinding met anderen dat zich ontwikkelde van verbondenheid met familie en stam, tot verbinding op grond van leefgebied en later natie of zelfs de hele wereld, of verbondenheid op grond van religie of een andere overtuiging. Christendom en islam hebben daar bijvoorbeeld echt aan bijgedragen. Bewustzijn heeft altijd te maken met een vorm van het verlenen van waarde. Aan de basis, een kikker neemt een vlieg totaal anders waar dan een mens dat doet. Het verlenen van waarde geldt bij uitstek ook voor cultureel bewustzijn,  daar spelen waarden mee als: liefde, schoonheid, waarheid, rechtvaardigheid en vele andere. De manier waarop wij op onze waarden reflecteren en op grond daarvan keuzes maken en daar gedrag aan verbinden, geeft vorm en impuls aan onze culturele evolutie.

Op weg naar een schitterende toekomst

Op sommigen kan het idee dat het menselijk bewustzijn een groots proces is dat steeds rijker  en gevarieerder wordt een romantisch-speculatieve indruk maken. Dat idee is inderdaad een concept dat niet zo heel makkelijk echt te bewijzen valt. Maar dat geldt voor alle interpretaties van het bewustzijn. De overtuiging dat evoluerend bewustzijn het resultaat is van toeval en noodzakelijkheid in een verder betekenisloos universum is ook speculatie. Dat ons bewustzijn zich ontwikkelt, lijkt me buiten kijf te staan. Die ontwikkeling kan op verschillende manieren plaats vinden. Sommigen zijn ervan overtuigd dat de mens steeds harder en zelfzuchtiger wordt, anderen zien een ontwikkeling van toenemend besef van de wereld en de mens als een vorm van eenheid. Nogmaals – afsluitend – we kunnen onze culturen laten evolueren door middel van ons reflecterend bewustzijn. Hoe meer mensen het besef hebben van ‘we are all in this together’, hoe sneller en positiever het menselijk evolutieproces gaat verlopen. Laten we er even bij stilstaan dat ons menselijk bewustzijn zich in oorsprong ontwikkeld heeft in de oceanen, miljoenen jaren geleden, vanuit het dagend besef van bacteriën dat ze in plaats van elkaar bevechten ook samen konden gaan werken. Zo’n 40.000 tot 60.000 jaar geleden begon het eerste menselijk vermogen tot zelfreflectie zich te ontwikkelen.  Als we dan vervolgens ons eigen huidige bewustzijn in ogenschouw nemen, is er mijns inziens toch reden tot ontzag, fascinatie en hoop. De meest pakkende slogan van de positieve evolutionairen is: in the eyes of the evolutionaries, the future is always bright! 

Gebruikte literatuur:

Steve McIntosh Evolution’s purpose. An Integral Interpretation of the Scientific Story of Our Origins (New York, Selectbooks, 2012)

Carter Phips Evolutionaries. Unlocking the Spiritual and Cultural Potential of Science’s Greatest Idea (New York, Harper Pernennial, 2012)

11 maart 2014

 

Laat een reactie achter

Uw e-mailadres wordt niet weergegeven. Verplichte velden worden middels * weergegeven